Rudići i Ruđići: predanja, pisani tragovi i istorijski okvir

U porodici Rudić prenosi se više priča o poreklu: o braći koja su na livadi u Nikšićkim Rudinama napadnuta i rasula se na tri strane, o knezu Vukašinu Rudiću čiji je sin bio srpski patrijarh, i o Đuru Rudiću koji je u Gacku postao Mehmed-spahija Zvizdić. Rad postavlja tri pitanja: šta od toga ima uporište u pisanim izvorima, koliko su ti izvori pouzdani i šta bi tek trebalo pronaći.

Svaki navod je vraćen do izvora u kome se prvi put javlja. Gde je izvor dostupan, citiran je doslovno; gde su pročitani samo izvodi ili je izvor poznat preko drugog autora, to je rečeno u fusnoti i u bibliografiji. Predanje se nigde ne predstavlja kao činjenica, a odsustvo izvora navodi se jednako jasno kao i njegovo postojanje.

Istorijski podatak

Podatak o događaju, osobi ili građevini koji ima uporište u pouzdanim istorijskim ili institucionalnim izvorima.

Pisani zapis / etnografski izvor

Podatak koji je zabeležen u knjizi, pismu ili etnografskoj studiji. Zapis može dokumentovati da je predanje postojalo, ali ne mora dokazivati sadržaj predanja.

Porodično predanje

Usmeno preneta priča ili rodoslov koji tek treba proveriti nezavisnim dokumentima.

Nepotvrđeno / za proveru

Detalj za koji u ovoj fazi nije pronađena dovoljna nezavisna potvrda.

Najstariji i najbolje dokumentovan oblik prezimena je Ruđić, ime starog bratstva u Pivi, na severozapadu današnje Crne Gore. Svetozar Tomić, koji je Pivu istraživao od 1912, beleži predanje po kome je celo pivsko stanovništvo nastalo od dva brata, Ruđa i Branila:¹

Obren Blagojević, u monografiji „Piva“ (1971), daje Ruđićima i prvo stanište:²

Seoba iz Rudinica u Orah dugo je izgledala čudno, ali je Blagojević našao objašnjenje u osmanskom popisu iz 15. veka:³

To je prvi put da se predanje o Ruđićima može staviti uz dokument sa godinom. Defter ne pominje Ruđiće po imenu (bar ne u onome što Blagojević navodi), ali potvrđuje da je put Rudinice – Orah bio stvaran način života stočara u to doba.

Od stabla Ruđića Blagojević izvodi i Glomaziće, Pejoviće, Kruniće, Suknoviće, Nikoliće, Đikanoviće, Đačiće i Gutoviće, sve slavare Nikoljdana osim Suknovića. Kod nekih ima i datuma: knez Milija Krunić je svedok u zapisu Pivskog manastira iz 1732, a Petar Nikolić 1752. zaveštava manastiru baštinu. Ruđićke porodice selile su se i u Bosnu, i to više puta baš na Glasinac kod Pala: Glomazić oko 1840, Šućuri oko 1860, Mitar Đačić.⁴ Tomić je zapisao: „Matica Gagovića je današnji zaselak sela Rudinica: Dolje Kruševo“.⁵

Prema navodima iz druge ruke, ime bratstva Ruđić javlja se i u crkvenoslovenskim dokumentima manastira Hilandara objavljenim 1903.⁶

Manastir Piva podignut je između 1573. i 1586, a njegov ktitor bio je Savatije, tada mitropolit hercegovački, a od 1585. do 1589. pećki patrijarh.⁷⁸ To su istorijski podaci. Tomić uz njih navodi i jedan zapis, bez bliže oznake porekla:⁹

Drugi pisani trag je pismo arhimandrita Arsenija Gagovića Svetom sinodu u Rusiji od 4. marta 1814, objavljeno u Spomeniku Srpske kraljevske akademije.¹⁰ Tomić ga prepričava ovako:¹¹

Blagojević isti podatak prenosi kao „knez Vukašin Ruđić“,³ što podupire naše tumačenje da je „Rudič“ ruski zapis imena Ruđić: pismo je upućeno ruskom Sinodu, a ruski jezik nema glas đ.

Loza Gagovića prema Tomiću, u stablu →

Arsenije Gagović rođen je oko 1750. u Kruševu u Pivi i umro 1817. Bio je arhimandrit manastira Pive, koji je obnovio 1790–1793, i posrednik između Karađorđa i hercegovačkih Srba u vreme ustanaka; putovao je u Carigrad i u Rusiju.¹³⁵ Po Tomiću, on je „posle bio glavna veza između ruskoga otseka za srpske poslove i Srba“.

U pismu iz 1814. Arsenije kaže da su njegovi preci podigli manastir i živeli u Donjem Kruševu. Tomić navodi i rečenicu iz samog pisma, na crkvenoslovenskom:¹¹

Pridvorna crkva posvećena je Svetom Nikoli, a i Gagovići i ostali Ruđići slave Svetog Nikolu. To slaganje ide u prilog tome da je Arsenije opisivao stvarnu porodičnu tradiciju, ali ne dokazuje genealogiju. Blagojević dodaje: „Za čitavo vrijeme turske vladavine imali su svog kneza.“

Tomić je 1912. zabeležio kazivanje Staniše Gagovića, tada osamdesetogodišnjaka, o seobi porodice:⁵

Ovo kazivanje se razlikuje od Blagojevićevog, po kome su Gagovići starosedeoci iz Rudinica. Tomić beleži i grane van Pive: „Gagovića ima 30 kuća na Glasincu u Bosni, od njih su Cicvarići u Srbiji.“¹⁴

Putanja Prizren – Peć – Piva na mapi →

Po porodičnoj priči, Đuro Rudić živeo je u Peterpolju kod Prizrena, preselio se u okolinu Gacka i naselje nazvao Metohija. Njegova žena Slava prala je veš na izvoru koji je po njoj nazvan Slavljan. Posle uvrede koju joj je naneo Osmanlija, Đuro je otišao u Istanbul, prešao u islam i postao Mehmed-paša ili Mehmed-spahija Zvizdić, vratio se, osvetio uvredu na lađi na Drini i u čast žene podigao crkvu Svetog Nikole u Gračanici kod Gacka.

Jedini pisani trag ove priče koji je pronađen nalazi se u internet zbirci crnogorskih prezimena, u odrednici o Gagovićima:¹⁵

Odrednica se slaže sa Tomićem u dve tačke (poreklo iz Prizrena, Gavrilo u Kruševu) i dodaje Banjane kao međustanicu. Zbirka ne navodi izvor, pa ne može da posluži kao dokaz. Ista zbirka beleži i Ruđiće „u Drobnjacima došli iz Banjana“.¹⁶ Tomićeva studija „Banjani“ (1949) dostupna je kao PDF i treba je pregledati; pojedinosti priče (Slava, Slavljan, Drina, Gračanica) nisu pronađene ni u jednom izvoru.

Po predanju, više braće Rudića kosilo je travu na livadi okruženoj šumom kada su ih napali Osmanlije. Neki su poginuli, ostali su se razbežali, a kose su okačili o bukve, gde su one vremenom urasle. Jedna grana otišla je ka Dalmaciji i Zadru, druga ka Bosni i Krajini (Kupres, Mrkonjić Grad), treća ka Bijelom Polju.

Najraniji pronađeni zapis ovog predanja je komentar Stefana Rudića na portalu Poreklo iz 2023:¹⁷

Godina samog događaja nije zabeležena ni u jednom izvoru. Ali svaka od tri grane iz predanja sada ima bar jedan stariji pisani podatak, i oni se ne uklapaju sasvim u priču:

• Kupres: Borivoje Milojević 1923, prema stanju iz 1920–21, beleži u selu Rilić: „stara kuća Rudića, u kojoj su živela sedmorica braće, dok se nisu podelili oko 1800. godine“. Sedmorica braće odgovaraju jednoj verziji predanja, ali Milojević kaže da su ovi Rudići došli iz Livanjskog polja, a ne iz Crne Gore.¹⁸
• Kupres, porodični zapis: jedan potomak piše da porodični zapis nabraja pretke „do otprilike 1770“, kada je prvi Rudić došao na Kupres, i da postoji predanje o dva brata posle sukoba sa Turcima, od kojih je jedan otišao u Dalmaciju.¹⁹
• Dalmacija: Rudića ima pre svega među Hrvatima oko Nina i Zadra, a prezime se navodno javlja već 1668. na Drveniku kod Trogira. To su katoličke porodice i nema podataka da su vezane za crnogorske Rudiće.²⁰²¹
• Bijelo Polje: Petar Rudić je 1966. objavio knjigu „Rudići iz okoline Bijelog Polja“ (odeljak 8).²²

Motiv braće koja se posle sukoba sa Turcima razilaze vrlo je čest u rodoslovnim predanjima. Ima ga i kod pivskih Ruđića (Ruđo i Branilo), i kod hercegovačkih Rudića iz okoline Stoca, čiji je „predak Rudo došao … sa tri sina“.²³ Zato ponavljanje brojeva tri i sedam nije dokaz zajedničkog porekla, ali kupreški zapis o sedmorici braće oko 1800. jeste najkonkretniji podatak koji se uz predanje može vezati.

Prema porodičnim podacima, Rudići žive ili su živeli u Rasovu, Medanovićima, Rakonjama, Pripčićima, Kruševu i Ravnoj Rijeci, sa dve kuće na Kisjelim Vodama i jednom u Slatkoj, u području Stožera. Grane iz Rasova i Ravne Rijeke smatraju se najstarijim. Slava je Aranđelovdan.

Zbirka crnogorskih prezimena beleži: „Rudić, Ravna Rijeka, Rakonja i Pripčići (Bijelo Polje), od njih su u Mojkovcu, Nikšiću i Bijelom Polju“.²⁴ Najvažniji nalaz je, međutim, knjiga Petra Rudića „Rudići iz okoline Bijelog Polja“, objavljena u Bijelom Polju 1966, na čijim je koricama krst sa zastavom i sabljom.²² Primerak se trenutno prodaje (odeljak 12). Porodica pominje i knjigu o bratstvu iz 2016; da li je to nova knjiga ili sećanje na izdanje iz 1966, tek treba utvrditi.

Slava Aranđelovdan razlikuje se od slave Svetog Nikole kod pivskih Ruđića. Slave su se menjale, pa to ne isključuje srodstvo, ali ga i ne podržava.

Grane po selima u stablu →

Kupres: Milojević beleži u selu Rilić kuće Rudića u „Rudića Dolini“ i njihovo poreklo:¹⁸

Pale: član porodice piše da su palski Rudići došli iz Bijelog Polja: „Da, naravno da slavimo Aranđelovdan, kada smo i mi došli u Bijelo Polje, pa tek onda na Pale.“²⁵ To objašnjava zajedničku slavu sa bjelopoljskim Rudićima. Nezavisno od toga, Tomić i Blagojević beleže više seoba pivskih Ruđića i Gagovića na Glasinac, odmah do Pala.

Krajina i Dalmacija: prema svedočenjima, Rudići su pre ratova devedesetih živeli u opštinama Mrkonjić Grad, Grahovo, Glina i Šibenik, i jedna porodica u Vaganu kod Glamoča; uglavnom slave Jovanjdan. Okupljanje „Rudića barijada“ kod Mrkonjić Grada snimano je i objavljeno na YouTube-u.²⁶

Hercegovina: Risto Milićević beleži pravoslavne Rudiće u Ošanićima, Dabrici i Dubravama kod Stoca i u Ljubinju, poreklom iz Crne Gore, sa pretkom Rudom: „Po ocu Rudi nazvali su se Rudići.“²³ Pominju se i muslimanski Rudići u Sarajevu, poreklom iz Višegrada.²⁶

Marko Rudić, alpski skijaš koji je predstavljao Bosnu i Hercegovinu na Zimskim olimpijskim igrama 2010. i 2014, pominje se u porodičnim razgovorima, ali njegova veza sa nekom od ovih grana nije utvrđena.

Kada se svi pronađeni podaci stave jedan pored drugog, slika je jasna: prezime Rudić (i Ruđić) javlja se kod pravoslavnih, katolika i muslimana, od Nina i Trogira do Pive, Bijelog Polja i Pala, sa najmanje četiri različite slave (Nikoljdan, Jovanjdan, Aranđelovdan, Pantelinjdan). Bar dva izvora prezime izvode iz ličnog imena pretka: Ruđ u Pivi i Rudo kod Stoca.¹²³ Ime Rudo i prezimena izvedena od njega bila su česta, pa je verovatno da je prezime nastalo na više mesta nezavisno.

Na to upućuju i prvi DNK podaci, koje su objavili sami članovi porodica i koji nisu provereni: testirani Rudić iz Bijelog Polja pripada Y-haplogrupi I1, a testirani Rudić iz Krajine haplogrupi N.²⁶ Ako su ti nalazi tačni, ta dva čoveka nemaju zajedničkog pretka po muškoj liniji u poslednjih nekoliko hiljada godina, pa bar te dve grane ne mogu poticati od iste braće sa livade.

Pregled glavnih tvrdnji, onoga na čemu počivaju i stepena pouzdanosti:

Datirani događaji i datumi zapisa. Ne treba je čitati kao hronologiju seoba Rudića.

Knjige na kojima ovaj rad počiva, i one koje tek treba pregledati, sa mestima gde se mogu pročitati ili kupiti. Oglasi se menjaju; stanje je navedeno uz spisak. Starije knjige iz serije „Naselja i poreklo stanovništva“ besplatno su dostupne u digitalnoj zbirci portala Poreklo.

• Kupiti i pregledati knjigu Petra Rudića (1966) i utvrditi odnos prema porodičnoj knjizi iz 2016.
• Pregledati Tomićeve „Banjane“ (1949) i Dedijerovu „Hercegovinu“ (1909) za Banjane, Gacko i Zvizdiće.
• Pročitati Arsenijevo pismo u Dimitrijevićevoj objavi (Spomenik SKA LIII) i proveriti oblik prezimena.
• Pregledati Blagojevićevu „Pivu“ u celini, posebno defter iz 1476/78 i imena u njemu.
• Sastaviti rodoslove sa imenima i godinama za bar četiri do šest generacija u svakoj grani.
• Potražiti matične knjige, popise i zapise o slavama i parohijama, tamo gde postoje.
• Y-DNK test po jednog muškog potomka iz svake grane, uz saglasnost; on može pokazati zajedničkog pretka, ali ne i potvrditi ime ili predanje.

Pivski Ruđići su stvarno, u literaturi dobro zabeleženo bratstvo, čije se prvo stanište u Rudinicama slaže sa osmanskim popisom iz 1476/78, a predanje o knezu Vukašinu i patrijarhu Savatiju ušlo je u pisani izvor najkasnije 1814. Van Pive, Rudići na Kupresu zabeleženi su 1923, sa sedmoricom braće do oko 1800, a o bjelopoljskim Rudićima postoji knjiga iz 1966.

Istovremeno, prezime Rudić nastalo je na više mesta, a grane se razlikuju slavom, verom i, prema prvim DNK podacima, muškom linijom. Predanje o braći sa jedne livade zato može važiti za neke grane, ali ne za sve. Sledeći koraci su dokumenti, knjiga iz 1966. i rodoslovi sa imenima i godinama iz svake grane, uz DNK test kao najbrži način da se grane razvrstaju.